KNJIŽEVNI PRIKAZ / PREDGOVOR
O romanu „Lovište samoće” Dragane Tripković
O izloženosti i samoći u stanju trajne krize
Piše: Jelena Knežević
Prvi roman Dragane Tripković, najavljen odlomcima ranije objavljenim u časopisu Ars, nastaje iz iskustva pandemijske i društvene krize u Crnoj Gori, ali se od početka opire tome da bude samo roman o pandemiji. Motiv izolacije, kao Pandorinu kutiju, otvara prostor za pripovjedno preispitivanje granica između sela i grada, profesionalnog i intimnog, nagonskog i racionalnog, tijela i politike, slobode i sigurnosti, ali i spremnosti subjekta na samoću, odvajanje od kolektivnog i poniranje u sopstvo.
U romanu se jasno odvajaju dva fabularna toka: jedan slijedi realističko-kriminalističku matricu i razvija se kao svojevrsni urbani noir o korupciji i medijskom pritisku, dok drugi prati ruralno-mitološki povratak protagonistkinje u zavičaj i njen ulazak u prirodni prostor (šuma, voda, biljni i životinjski svijet) u kojem se lična genealogija sudara sa kolektivnim strepnjama i političkim konfliktima. Fabularne linije prepliću se i prožimaju posredstvom likova i artefakata koji se skupa sa protagonistkinjom pojavljuju i u prostoru grada i u prostoru prirode.
Glavna junakinja je novinarka sa spisateljskim aspiracijama, duboko uronjena u poročni noćni život glavnog grada. U vrijeme lockdowna vraća se u roditeljski dom u Morači gdje boravak sa ocem u prirodi, među mještanima i svojim starim knjigama, pokreće u njoj brojna pitanja o porijeklu, prećutanoj prošlosti koja traje, o sopstvenom identitetu u odnosu prema drugima i svijetu. Šesto poglavlje, smješteno na gotovo pustoj Adi Bojani, predstavlja ekskurs u pripovjedanju koji se čita kao pokušaj bjekstva od neumitnog suočavanja sa sobom. Umjesto bezbrižnog izlaganja tijela suncu, glavna junakinja dolazi u situaciju da po nalogu svog urednika istraži spornu nabavku medicinske opreme u vrijeme pandemije korona-virusa i potencijalno razotkrije kriminalno djelovanje sa pozicija svjetovne i duhovne moći koje prelazi granice Crne Gore. Događaji koji je vraćaju u grad samo naizgled vode ka razrješenju. Postmodernistička subverzija žanra podrazumijeva dekonstrukciju uzročno-posljedične motivacije, pa glavna istraga nije ona koja vodi ka rasvjetljavanju afere, već ona koja suočava protagonistkinju sa sobom i sa logikom sistema u kojem istina, koliko god očigledna i šokantna, ima rok trajanja ne duži od nekoliko dana i posljedice samo za onog ko je objelodani. Paralelno sa napetim spoljašnjim zbivanjima odvija se njena unutrašnja borba, introspekcija koja nije analitička, već tjelesna i razorna u odnosu na djelove ličnosti. Kolebanje oko profesije, sumnja u smisao novinarskog pisanja i potisnute emocije izlaze na površinu kroz somatske reakcije. Napad panike u klubu Nebo predstavlja prelomni trenutak u kojem tijelo preuzima ulogu naratora i pokazuje granice kontrole i distance na kojima je do tada počivao identitet junakinje. Fabularna napetost usmjerena je tako ka egzistencijalnoj istini subjekta, a istraga se sa pitanja ko je kriv premješta na pitanje ko sam ja i kako da živim u sistemu kolebljivih vrijednosti u kojem moja istina nema težinu. Kriminalistički diskurs je relativizovan u kontaktu sa mitskim i unutrašnjim, pa roman umjesto monološke žanrovske forme proizvodi polifonu strukturu bez katarzičnog efekta, u kojoj kriza ostaje otvorena, a subjekt postaje jedini prostor u kojem se događaj uopšte može dovršiti.
Roman je ispripovijedan u prvom licu jednine, glasom glavne junakinje koja je istovremeno i svjedokinja i saučesnica događaja, iz krajnje subjektivne perspektive, ograničene njenim svjetonazorima i obilježene autokorekcijama, prekidima i neizgovorenim. Saznanja dolaze parcijalno, pod unutrašnjim i spoljašnjim pritiskom, a čitalac učestvuje u procesu otkrivanja koji postaje poetičko načelo teksta. Time pripovjedna strategija, dosljedno usklađena sa temom krize i fragmentacije subjektivnog, i na nivou radnje i na nivou značenja omogućava realizaciju osjećaja nesigurnosti.
Ostali likovi autentična su otjelovljenja primalnih principa, tipizirani kao nosioci određenih iskustava i govora, te različitih oblika ranjivosti i izloženosti. U njihovom modelovanju, oslobođenom psihološke introspekcije, prevlast ima tijelo, pod čijim diktatom se ipak nazire i potreba za duhovnošću (Sandina tetovaža, Serova religioznost). Biološko iskustvo bolesnog tijela i smrti skicirano je u Borkovoj sudbini, Sero je paradigmatski lik kolektivnog tijela mase, naročito u kontekstu litija i manastirske proslave, a posebno je upečatljiv paralelizam između epizode s divokozom u Morači – ritualizovane životinjske žrtve u okviru poretka koji ima pravila – i Sandinog samožrtvovanja u urbanoj divljini noćnog života.
Strina Mina se, sa druge strane, pojavljuje kao paradigma mudrosti izolacije, nosilac predanja – forme kolektivnog iskustva, i kao tumač koji drugačijom vrstom znanja poništava granicu između instinkta i intelekta, materije i duha, ljudskog i životinjskog. Njen komentar na prološkoj granici teksta o zmijama kao nosiocima ljudske sjeni, funkcioniše kao inicijalni ontološki signal: svijet u koji protagonistkinja ulazi (uvlačeći čitaoca sa sobom) ne može se razumjeti isključivo racionalno ili dokumentarno. To je podcrtano na epiloškoj granici priče, kada protagonistkinja, suočena sa zmijskim leglom nadomak starog releja ponovo srijeće strinu Minu. Ta scena dodatno radikalizuje osjećaj izloženosti i potvrđuje da se kriza ne iscrpljuje u političkom i društvenom, već zahvata i dublje, ontološke slojeve iskustva. Mimo ustaljenih alegorijskih tumačenja, zmija se u romanu pojavljuje kao osovina kompozicije i centralni simbol, zadobijajući status mitološkog objašnjenja stvarnosti. Ona je istovremeno prijetnja i pečat porijekla, ali prije svega znak uporne životne energije koja nezaustavljivo kruži između čovjeka i prirode, nadilazeći pojedinačnu tjelesnost, bolest i smrt. Simbolika zmije upućuje na logiku preobražaja i obnove: život se ne iscrpljuje u biološkom okviru, nego se nastavlja kroz kolektivno i lično iskustvo, pamćenje, spoznaju i samospoznaju. Na samom kraju romana, međutim, motiv se još jednom transformiše: magla koja se nadvija nad Moračom poprima oblik zmije. U toj završnoj slici zmija više nema čvrsto tijelo ni mjesto gdje prebiva. Ona postaje atmosfera svijeta, sveobuhvatni oblik sadašnjosti i prijeteće budućnosti. Kriza više nije vezana za pojedinačni događaj, politički skandal ili ličnu traumu, već se univerzalizuje kao trajno stanje postojanja.
Naslovna sintagma Lovište samoće funkcioniše kao narativna metafora u kojoj se kondenzuje tematska, fabularna i simbolička ravan romana. Na nivou doslovnog značenja lovište je konkretan, manje ili više omeđen prostor u kojem se zna ko nosi pušku, a ko je plijen i koja su pravila igre. Dodavanjem apstraktne imenice samoća lovište prestaje da bude mjesto i postaje stanje istovremene izolovanosti i izloženosti junakinje u svijetu koji, zaklanjajući se iza kolektivnog, nije spreman da se odrekne moći i surovosti. Naslov uspostavlja i paralelizam između gotovo ritualnog lova na životinje u Morači i lova na ljude u gradu – kroz medije, targetiranje, posredstvom nevidljivog nadzora. U oba slučaja, subjekt se kreće unutar prostora u kojem je mogućnost bijega iluzorna, što potvrđuje epizoda sa divokozom, doktorova sudbina, Borkova smrt, prijetnja protagonistkinji sa misterioznog mobilnog telefona.
Lovište samoće je prvi roman Dragane Tripković, koja se crnogorskoj i međunarodnoj publici do sada predstavila kao pjesnikinja i dramska spisateljica. Njeno dugogodišnje pozorišno iskustvo svoj odraz u prozi dobija u živim dijalozima koji obiluju vrcavim humorom, kao i u ekonomiji izraza i situacionoj napetosti. Posebno se ističu autentične scene u kojima se kolektivni događaji sagledavaju iz kritičke perspektive, isključivo književnim sredstvima, a bez moralne superiornosti ili pamfletskog autorskog komentara. U istu ravan dovedene su scene raskalašne dominacije poroka i tijela u doktorovom stanu i noćnom klubu i prizori litija na ulici i proslave u manastiru, markirani groteskom i nedvosmislenom distancom pripovjedačice prema masi, njenoj logici i retorici. U oba slučaja to je pogled iznutra, iako bez pripadanja, koji registruje ritualizaciju odricanja od sopstva i gubitka individualnog glasa. U tim se prizorima dokumentarno i fikcionalno prepliću i nadopunjuju, pokazujući kako kolektivni rituali – bilo da je u njihovom središtu tjelesno ili duhovno – lako prelaze u spektakl, a njihovo značenje u praznu formu.
Bez patetike i bez iluzije razrješenja Lovište samoće precizno iscrtava iskustvo savremenog života u stanju trajne krize. Roman se zatvara realizacijom motiva smrti, očevim ćutanjem i nagovještajem nove prijetnje (vojni avion, konvoj kamiona bez oznaka, magla nad Moračom koja se preobraća u „ogromnu zmiju svijeta”). Takav kraj sugeriše da je sumrak sistema u kojem se odvija savremeni život jednako postojan kao i mitska tama, koja zapravo samo mijenja oblike.
Jelena Knežević